مولوى در مثنوى به نكات مهمى از شخصيت بىنظير مولاى متقيان امير مؤمنان عليه السلام مانند « اخلاص عمل » ، « شهود عرفانى » ، « حلم و بردبارى » ، « علم فراگير » ، « آشناى اسرار الهى » ، « تيزپروازى به عرش خدايى » ، « تأدب و تخلق به آداب و اخلاق الهى » ، « رازدانى » ، « تجسم حقيقت درخشان‌شده » ، « شهر علم و حكمت » ، « رحمت خداوندى » ، « بارگاه خداوندى » ، « شجاعت خداوندى » ، « شهادت على از زبان پيامبر » ، « على و زمامدارى » ، « غدير » ، « وصيت رسول خدا به على عليه السلام » ، « على امام كلّ فى الكلّ » و همچنين برخوردهاى اخلاقى و اجتماعى او اشاره‌هاى فراوان و عارفانه و عالمانه و معتقدانه دارد . « 1 » به نوشتهء جلال الدين همائى : در مسلك تصوف و آداب ذكر و فكر و خلوت و رياضت و تزهد موروثى مولوى اگر اثرى از عرفان هندى ديده مىشود ، دور نيست كه از بقاياى مواريث زادگاه و موطن اصلى ايشان يعنى بلخ باشد كه از روزگاران قديم مركز طايفه‌اى از بودائيان بوده است . اما در طريقه و مسلك نهايى كه از شمس تبريزى به مولوى رسيد بويى از تعليمات شيعه باطنيه شنيده مىشود ، نه اينكه شمس از پيروان و معتقدان آن طايفه باشد ، بلكه مقصود توافق پاره‌اى از عقايد و افكار است كه بين همهء فرق و طوايف اتفاق مىافتد بدون آنكه با يكديگر پيوستگى و اتحاد مذهب و مسلك داشته باشند . ارتباط عقايد و گفته‌هاى مولوى با روح تشيع به معنى اعم ، قابل ترديد و انكار نيست . « 2 » از ميان آثار باقيماندهء مولوى كه ديوان شمس و رباعيات و فيه ما فيه و مكاتيب باشد ، مثنوى معنوى مهم‌ترين و جاودانه‌ترين اثر عرفانى است كه تا امروز در شعر و ادب فارسى از درخشش و جوشش خاصى برخوردار است . مىتوان گفت مثنوى درياى دور ساحلى است ، سرشار از گوهرهاى گرانبها كه هركس به دو اندر شود با تلاشى فراوان به بسيارى مرواريدها دست مىيابد و هم مىتواند دامنى پر كند هديهء احباب را . به گفتهء زنده‌ياد استاد محمد تقى جعفرى ، در ميان كتابهايى كه مغزهاى قدرتمند نوع

--> ( 1 ) . همان ، برداشتى از مجموعه رساله . ( 2 ) . همائى ، جلال الدين ، تفسير مثنوى ، ص 63 .